Từ năm 2026, Liên minh châu Âu sẽ áp dụng cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) với thép, xi măng, nhôm, điện và phân bón – những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam.
Với doanh nghiệp, CBAM không chỉ là một loại thuế mới, mà là phép thử tài chính: phát thải giờ được định giá bằng tiền thật. Điều đáng lo hơn, nhiều doanh nghiệp vẫn xem đây là chính sách thuế, chứ chưa nhận ra “bẫy carbon”, nơi ai chậm chuyển đổi sẽ mất định giá, mất vốn và mất thị trường.
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) được Liên minh châu Âu triển khai nhằm đảm bảo “công bằng khí hậu” giữa hàng sản xuất trong và ngoài EU. Về bản chất, đây là cách đánh thuế lượng phát thải carbon gắn với sản phẩm nhập khẩu, để ngăn việc các doanh nghiệp chuyển nhà máy sang các nước có tiêu chuẩn môi trường thấp hơn rồi xuất ngược vào châu Âu. Nói cách khác, CBAM biến phát thải thành một chi phí hữu hình trong thương mại quốc tế.
Từ đó, “bẫy carbon”, hay còn gọi là carbon lock-in, xuất hiện khi doanh nghiệp đã đầu tư vào mô hình sản xuất hoặc công nghệ phát thải cao, khiến chi phí chuyển đổi sang mô hình xanh ngày càng đắt đỏ. Một khi đã “mắc kẹt” trong dây chuyền, thiết bị hoặc nguồn năng lượng cũ, doanh nghiệp không chỉ gánh rủi ro về chi phí vận hành, mà còn bị giảm giá trị tài sản và năng lực cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.
Ở Việt Nam, các ngành thép, xi măng, điện, hóa chất và dệt nhuộm nằm trong vùng rủi ro cao. Theo một số nghiên cứu và ước tính trong ngành thép Việt Nam, cường độ phát thải có thể cao hơn mức trung bình toàn cầu hoặc các tiêu chuẩn quốc tế từ 20-40 %. Ví dụ, chuyên gia ngành thép Việt Nam ghi nhận mức phát thải ~2,51 tCO₂/tấn thép, so với mức trung bình toàn cầu ~1,85 tCO₂/tấn. Khi CBAM có hiệu lực, chênh lệch này sẽ được quy đổi thành chi phí tài chính thực tế – một khoản mà nhiều doanh nghiệp chưa từng tính trong bảng cân đối kế toán.
“Bẫy carbon” vì thế không chỉ nằm trong dây chuyền sản xuất, mà còn trong cách doanh nghiệp Việt đang định giá tài sản, quản trị rủi ro và hoạch định chiến lược tăng trưởng.
CBAM là lời cảnh báo sớm cho các doanh nghiệp Việt: phát thải không còn là câu chuyện môi trường, mà đã trở thành biến số tài chính quyết định khả năng cạnh tranh. Khi phát thải được quy đổi thành chi phí và phản ánh vào giá hàng hóa, doanh nghiệp nào không đo được “dấu chân carbon” của mình sẽ khó tiếp cận vốn, khó giữ thị trường và khó duy trì định giá.
Ngược lại, nếu coi CBAM như một cú hích để chuyển đổi, doanh nghiệp có thể tận dụng cơ chế này để tăng minh bạch, mở rộng cơ hội tiếp cận vốn xanh và nâng cao giá trị thương hiệu. Càng sớm đưa yếu tố carbon vào chiến lược tài chính, doanh nghiệp càng giảm rủi ro bị “định giá thấp” trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong kỷ nguyên CBAM, giá trị thật của doanh nghiệp Việt không chỉ nằm ở lợi nhuận, mà ở khả năng giảm phát thải – thước đo mới của năng lực cạnh tranh toàn cầu.
Link bài viết tại: https://thesaigontimes.vn/cbam-va-bay-carbon-khi-chi-phi-phat-thai-tro-thanh-rui-ro-tai-chinh-moi-cua-doanh-nghiep-viet/
